* * * اختلاط اقوام و نژادهاى آسياى قدامى ، زمينه مساعدى براى امتزاج تمدن‌ها و ديانت‌هاى مختلف آماده مىكرده ، چنان كه ديديم فلسفه يونان با شرايع مشرقى آميخته شده و نتايج گوناگون داد . « 1 » از زمانهاى قديم عقايد ايرانى و سامى در نواحى آراميان بين النهرين مخلوط گرديده بود . عنصر جديدى ، كه در اين داخل شد ، عبادات اسرارآميز مردم آسياى صغير بود . افكار فلسفى يونان و نظريات كيمياگران و افسونگران نيز در اين معجون وارد گرديد . معنويات و عوامل طبيعى ، كه معبود اقوام مزيور بود ، با اسامى يونانى خوانده شد . اساطير يونانى و بابلى و ايرانى بهم درآميخت و اشخاص افسانه‌هاى شرقى در لباس خدايان يونانى پنهان گشت . اعتقاد به دو عالم جدا از يكديگر ، يكى عالم نيكى و ديگر بدى يا عالم نور و ظلمت و اعتقاد ببهشت و دوزخ و يوم الحساب و تجديد جهان و اعتقاد بارتباط تام و پيوند عام ما بين افراد انسان و قواى ملكوتى ، همه اين معتقدات كه مخصوص دين مزداهى ايران بود ، داخل افكار دينى آسياى قدامى شد . اين نكات را از مراسم مرموزى كشف مىكنيم ، كه مريدان مطلع انجام مىداده و مدعى بوده‌اند كه بنابر راهنمائى ، كه من جانب اللّه شده و سر آن در كتب مرموزه نگاشته شده ، انسان مىتواند با عبادات مخصوص و ضبط اسرار معين بمعبود خويش تقرب جويد . مندرجات اين كتب ، كه جز دانايان شريعت كسى برموز آن آگاهى نداشت ، مخلوطى بود از افكار مصرى و ايرانى و كلدانى و يهودى « 2 » . كتبى مجعول بنام

--> ( 1 ) - ر ك گرسماق ، تغييرات اديان شرقى در اثر افكار يونانى . H . Gressmann , Die Umwandelung der orientalschen Religionen unter dem Eintluss hellenischen Geistes , Sortrageder Bibli othek Warburg , 1926 . ( 2 ) - ر ك بيده و كومون ، مغهاى يونانى شده ، 2 ج l . Bidez et F . Cumont , Les mages hellenisees I - II , Paris 1935